Casanova wist het al. In chocolade schijnt iets te zitten dat een stimulerend, opwekkend, blij gevoel geeft. Hij verwende zijn aanstaande veroveringen dan ook graag met een doos bonbons. Uit recente onderzoeken is gebleken dat de hartenbreker het bij het rechte eind had want cacao bevordert de aanmaak van gelukshormonen.

Dat we zoveel en zo makkelijk chocolade eten hebben we te danken aan de Nederlandse fabrikant Coenraad van Houten. Hij ontdekte een manier om vetten aan de cacao te onttrekken zonder dat de smaak verloren ging en kon vervolgens het makkelijk te verwerken cacaopoeder maken.

De uitvinding legde Van Houten geen windeieren. Hij verplaatste zijn bedrijf in 1850 van een molen in Leiden naar een fabriek in Weesp waar hij op voor die tijd uiterst moderne manier met stoomkracht ging werken. Zijn zoon Caspar kwam al vroeg in de zaak. De jonge Van Houten had een voor die tijd ongewoon gevoel voor reclame. Terwijl de meeste fabrikanten nog gezapig hun producten aan de man brachten en het reclame maken voor eigen artikelen als een soort opschepperij beschouwden maakte Caspar gebruik van de nieuwste technieken om zijn product aan de man te brengen. Tegen het eind van de 19de eeuw reden in heel Europa en Amerika trams rond met grote reclameborden. Al in 1899 liet Van Houten een reclamefilmpje maken. We zien een slaperige ambtenaar die na het eten van een stukje chocolade weer opgewekt en monter aan de slag gaat.

Van Houten werd voor Weesp van enorme betekenis. De bevolking van het stadje verdubbelde. Ruim 1000 mensen werkten in de fabriek. Van Houten was zijn tijd vooruit in de zorg voor zijn werknemers. De mensen hadden een redelijk loon, gratis medische zorg en er werd veel aandacht besteed aan ontwikkeling en ontspanning.

Voor zich zelf liet Caspar een villa bouwen met 99 kamers door de befaamde architect A. Salm, bekend om zijn fantasierijke bouwwerken. Het werd een schitterend Jugendstil huis, voorzien van een lichtkoepel met gebrandschilderd glas naar een ontwerp van Adolf le Comte.

Helaas, toen de villa in 1901 gereed kwam overleed Caspar. In 1928 werd uitbundig het 100 jarig bestaan van het familiebedrijf gevierd, hoewel de zaken er al lang niet meer zo florissant voor stonden. Na moeilijke jaren werd de fabriek in 1971 gesloten en de naam doorverkocht.

Er is weinig in Weesp dat nog herinnert aan de fabriek die voor Weesp was, wat Philips voor Eindhoven betekende. Als door een wonder is de Villa Casparus bewaard gebleven, gerestaureerd en verdeeld in appartementen. In het Gemeentemuseum op de eerste verdieping van het prachtige stadhuisje van Weesp, wordt met zorg een collectie bewaard die herinnert aan de familie van Houten, hun uitvinding en wijze van reclame maken.

Donderwater
De oorsprong van de cacao ligt in het Amazonegebied. Toen de Spaanse conquistadores in het spoor van Columbus hun veroveringstochten ondernamen vonden zij behalve goud veel andere opmerkelijke zaken. Zij zagen bijvoorbeeld dat de Indianen brokken cacao afkomstig van cacaobonen in bekers met water gooiden dat daardoor enorm begon te bruisen. De drank werd dan ook choco-atl:  "donderwater" genoemd. Het was een bittere drank die op smaak werd gebracht met suiker of specerijen. De Indianen prezen de godendrank die de vermoeidheid zou verdrijven en een opgewekte stemming veroorzaakte. De bonen werden mee naar Spanje genomen en omringd door geheimzinnigheid dronk men in deftige kringen de nieuwe en exotische drank chocolade die heel gezond zou zijn. Het recept bleef niet lang geheim en de cacao verspreidde zich door heel Europa. Er verschenen speciale chocoladehuizen en er werden serviezen gemaakt met chocoladeketels en chocoladekoppen. De drank was vet en bitter en moest met allerlei ingrediënten op smaak worden gebracht. In de 18de eeuw slaagde men erin om chocola te verwerken in taarten, sorbets , chocoladekoekjes en amandelen gedoopt in de chocola. Maar pas door de vinding van Van Houten kwam de smakelijke chocolademelk, de verfijnde bonbons en de repen in verschillende smaken, zoals de repen van het merk Kwatta die vast onderdeel uitmaakten van het soldatenrantsoen.

Invoer en verwerking
In de Amsterdamse Hortus kan men de cacaoplant zien. De plant kan wel tien tot twintig meter hoog worden maar wordt in verband met het plukken laag gehouden (4-7 meter) De kleine wit-roze bloemetje groeien dicht tegen de stam. Een op de vijf bloesems wordt een vrucht waarin dan weer zo’n 30 tot 40 zaden zitten: de cacaobonen. Als de vrucht geelbruin is wordt deze gedroogd. De vruchten worden opengehakt en de bonen eruit gehaald. Deze worden te drogen gelegd, meestal op bananenbladeren en met de zelfde bladeren afgedekt waardoor ze gaan broeien (fermenteren) er wordt dan cacaoboter gevormd en de bittere smaak verdwijnt voor een deel.

Vanouds is Amsterdam een belangrijke cacaohaven. Bij Cornelder in Amsterdam komen scheepsladingen binnen die daar worden uitgeladen, gesorteerd en gereinigd om te worden doorgevoerd naar fabrieken in heel Europa.

De verpleegster
Aan het Buitenspaarne in Haarlem staat de oude Droste Cacao fabriek, nu Dutch Cocoa bv. De oude fabriek is een industrieel monument en zal als de fabriek straks naar Amsterdam verhuist, worden gerestaureerd en een nieuwe bestemming krijgen. Op een groot tableau op de zijgevel staat het bekende blikje met een verpleegster die een blikje cacao presenteert, waarop weer een verpleegster staat met een blikje enz. Het gebruiken van een plaatje in een plaatje wordt het Droste effect genoemd. Overigens heeft de reclamemaker het plaatje "geleend" van een Zwitsers schilderij met een chocolademeisje waarvan hij een verpleegster heeft gemaakt om nog eens extra te benadrukken hoe gezond chocolade is.

In de fabriek vindt het proces plaats van reinigen, alkaliseren (toevoegen van stoffen die de smaak bevorderen), branden, malen, persen en tenslotte het scheiden van cacaoboter waarna de cacao als boter of poeder de fabriek verlaat om te worden verwerkt.

Populair
De cacaopoeder en boter wordt in fabrieken verwerkt tot bonbons, repen, chocoladeletters, hagelslag en al die andere artikelen waar chocolade bij te pas komt. Chocolade is erg in trek. Men varieert met allerlei recepten die chocolade als ingrediënt hebben. Er zijn zaken die zich helemaal hebben toegelegd op het met de hand maken van chocoladetaarten voor bijzondere gelegenheden of exquise bonbons. Hier en daar is nog te zien hoe op de ouderwetse manier chocolade wordt verwerkt zoals in het bakkerijmuseum De Oude Bakkerij in Medemblik.

Chocolade is zo populair dat een boek over een chocoladeverkoopster een bestseller werd en er zelfs een film over verscheen. De ontdekking dat chocolade inderdaad opwekkende stoffen bevat, zoals de Amazone Indianen as wisten heeft niet weinig tot deze populariteit bijgedragen.

Informatie
Voor de uitzending werd gefilmd bij:

Cornelder Holding bv in Amsterdam
Dutch Cocao bv in Haarlem
Villa Casparus in Weesp
De Hortus Botanicus in Amsterdam
Het Gemeentemuseum in Weesp
Het bakkerijmuseum De Oude Bakkerij in Medemblik

Gemeentemuseum Weesp
Stadhuis, Nieuwstraat 41, Weesp
tel: 0294-491245
Open: di, wo, do, zat 13.30 - 16.30 uur en 's zomers ook op zondag geopend van 13.30 -16.30 uur (in 2006 van 10 juni t/m 11 sept)

Bakkerijmuseum De Oude Bakkerij
Nieuwstraat 8, Medemblik
tel: 0227-545014
www.deoudebakkerij.nl
open: 24 febr. t/m 31 oktober di t/m zo van 12.00-17.00 uur
1 nov. t/m 31 dec: za en zo van 12.00-17.00 uur.