Het Verhaal
Het Naardermeer is de trots van de Vereniging Natuurmonumenten. Het is het oudste Natuurmonument in Nederland. Het is een uniek stukje natuur midden in de drukke randstad waar we heel zuinig op zijn. En toch was het Naardermeer honderd jaar geleden bijna helemaal verdwenen. Amsterdam had wilde plannen. Men wilde het Naardermeer kopen en er een vuilnisbelt van maken. Het is vooral aan één man te danken dat die plannen niet zijn doorgegaan. 
Die man was Jac. P. Thijsse.

Je kunt het je bijna niet voorstellen, maar in de tijd van Thijsse was Artis een heel deftige instelling, een sociëteit waar alleen zorgvuldig geselecteerde Amsterdammers elkaar troffen. Het gewone volk mocht de dieren alleen zien op hemelvaartsdag en een paar dagen in september. Directeur Kerbert wilde daar verandering in brengen en Artis voor iedereen openstellen, de natuur onder de aandacht van velen brengen. Thijsse vond in hem een gelijk gestemde geest die invloed had en van grote steun was. En dan was er nog Eli Heimans, onderwijzer net als Thijsse en al even bezeten van de idee om een zo breed mogelijk publiek liefde voor de natuur bij te brengen. Samen slaagden de heren erin om het gemeentebestuur van Amsterdam op andere gedachten te brengen. Met één stem meer werd het plan verworpen om van het Naardermeer een vuilnisbelt te maken. Het was vooral Thijsse die erin slaagde om vervolgens van het Naardermeer een monument te maken. 

Mag ik U mijn hartelijke instemming betuigen met Uw streven om het Naardermeer te verdedigen tegen de Amsterdamsche modderspuiters? En nog meer met Uw plan om de zaak hooger op te nemen en den strijd tegen natuurverknoeiing in het algemeen te aanvaarden? 't Wordt waarlijk tijd, dat er bij ons eens iets (stelselmatigs) gedaan wordt tot bescherming van de Natur-Denkmäler. 't Begint langzamerhand zoo te materialiseeren dat men gevaar loopt zich belachelijk te maken als men wetenschap en natuurschoon als een ernstig argument tegenover de ingenieurs- en bouwmeesters-onverschilligheid, en erger, de parkjes-aanleggers, opwerpt. Dat is mijns inziens niet minder dan geestelijke zelfmoord voor een volk. 
(Dr. C. Easton, redacteur van het Nieuws van den Dag op 5 december 1904) 
In de tijd van Heimans en Thijsse was het bestuderen van de natuur nog een puur wetenschappelijke aangelegenheid. 

Geleerden hielden zich bezig met het afzonderlijk bestuderen van dieren en planten. Heimans en Thijsse gingen uit van de samenhang in de natuur van dieren en planten. Ze noemden dat levensgemeenschap, de ecologische samenhang zeggen wij tegenwoordig. Het Naardermeer was een voorbeeld van zo'n levensgemeenschap, grote gedeelten van Texel eveneens. Texel woonde er enkele jaren en door het streven van Heimans ontstond dit diorama van Texel als voorbeeld van een levensgemeenschap. 

Wie naar buiten wandelt, om rond te zien naar planten en dieren, zal opmerken dat geen plant, geen dier geheel op zich zelf leeft. Alles is van iets anders afhankelijk. Planten en dieren vormen even goed als menschen gemeenschappen, die het leven en het voortbestaan mogelijk maken en vergemakkelijken. Zulke "levensgemeenschappen" vindt men in slooten en plassen, op heiden en weiden. Elk van deze heeft zijn eigen fauna, zijn eigen flora, hier arm, daar rijk, naar omstandigheden; maar steeds een geheel uitmakend, waarvan de delen innig met elkaar in verband staan. En enkele delen vormen weer een groep op zich zelf. Een plant is weer in de eerste plaats afhankelijk van zijn bodem en niet minder van zijn bewoners en buren, waarmede ze in nauwe gemeenschap leeft; nu eens in vriendschap elkander steunende, dan weer in den strijd om het bestaan met elkander worstelend op leven en dood. 
( Eli Heimans over "levensgemeenschappen") 

Heimans en Thijsse deden veel meer. Ze richtten het tijdschrift de Levende Natuur op dat weldra een groot succes werd. Ze schreven boekjes over leefgemeenschappen. Ze stelden een Flora samen die toegankelijk was voor iedereen en waarvoor ze alleen al 5000 tekeningen moesten maken. Het meest bekend werden ze wellicht door hun Verkade Albums zoals Lente, Zomer, Herfst en Winter, Texel en natuurlijk Het Naardermeer.

Maar 't was geen gemakkelijk werkje. Want die Heimans is nooit tevreden en staat voor niets. Die boekjes moesten geïllustreerd worden en liefst zoo rijk mogelijk. Oudbakken prentjes uit andere boeken, die ge tien - twintig keer herhaald vindt in allerhande werken, waren hem een gruwel. We moesten zelf aan 't tekenen en elk prcedé moest geprobeerd worden, penteekening, gewassen teekening, aquarel, teekening op afschaafpapier of hoe het heeten mag, aan alles moest ik gelooven en we ploeterden net zoo lang tot het ging. Hij sleepte mij zelfs mee naar Lion Cachet en daar hebben we een poosje op steen zitten teekenen voor 't geval dat we ook dat zelf zouden moeten doen. Die zes boekjes geven een getrouw overzicht an al onze teeken-tribulaties, als ge u de moeite wilt getroosten ze even door te zien, zult ge merken, dat Heimans altijd haantje de voorste was bij 't toepassen van nieuwe illustratie. 
Heimans en Thijsse zouden tevreden zijn.

Weliswaar is de verstedelijking van Nederland intensiever dan in hun zwartste dromen, maar de belangstelling voor de natuur is groter dan ooit. De Vereniging Natuurmonumenten telt meer dan negenhonderdduizend leden. De beschermde natuurgebieden worden gestaag uitgebreid. Wildviaducten stellen dieren in staat van het ene naar het andere natuurgebied te trekken. Wanneer de das, de korenwolf of de knoflookpad in de verdrukking komt dan worden uitbreidingsplannen gewijzigd. Het Naardermeer is zojuist helemaal schoongemaakt en zal binnen enkele jaren worden verbonden met omringende natuurgebieden. 
Heimans en Thijsse waren pioniers van dit alles. we zouden ze de vaders van onze ecologie kunnen noemen. 

PRAKTISCHE INFORMATIE 

Vereniging Natuurmonumenten
Noordeinde 60 
1243 JJ 's Graveland 
tel: 035-559933 
www.natuurmonumenten.nl 
(Het is mogelijk om een wandeling om het Naardermeer te maken, zo'n 17 km lang. De tocht is ter gelegenheid van het schoonmaken van het Naardermeer geheel vernieuwd, inlichtingen onder meer op de website.) 

Artis
Plantage Kerklaan 38-40 Amsterdam 
Postbus 20164 1000 HD Amsterdam 
tel: 020-5233400 
fax. 020-5233419/5233481 
www.artis.nl

Heimans en Thijsse Stichting 
p/a IVN 
Plantage Middenlaan 2c 
1018 DD Amsterdam 
tel: 020-6228115 
fax: 020-6266091 

Plantage Bibliotheek
Faculteit der Biologie (UvA) 
Plantage Middenlaan 45 
1018 DC Amsterdam 
tel: 020-5256614 
fax: 020-5256612 

WETENSWAARDIGHEDEN

Jan Wolkers 
Als je Thijsse wilt citeren is het eind ervan zoek. Het gaat maar door, als een hoorn van overvloed waaruit hij de hele flora en fauna van ons land over je uit stort in woorden en beelden die je voorgoed bijblijven. 
(Jan Wolkers over Thijsse op een symposium in Den Burg op 26 mei 1995).

Texel 
Maar vogels! lieve hemel wat een vogels. Ze liepen in de kreken, stonden te dutten langs de oevers, zaten in het gras en vlogen her en der. Het was een gejodel van Tureluurs, een geschreeuw van Scholeksters en geroep van Kluten , een tierelieren van Leeuweriken en Piepers en zoowaar ook al gekrijsch van Vischdiefjes, de eerste, die waren aangekomen en die spoedig door nog duizenden zouden worden gevolgd.
(Thijsse in het Verkadealbum: Texel). 

Natura Artis Magistra
Het is nauwelijks meer voor te stellen, maar het druk bezochte Artis, was ooit een particuliere tuin, trefpunt voor de Amsterdamse society. Op initiatief van boekverkoper Gerard Frederik Westerman werd in 1838 de Sociëteit Natura Artis Magistra geopend. De natuur is de leermeester van de kunst. De naam werd al snel Artis omdat zoals het verhaal wil de afkorting Natura in de preutse 19de eeuw tot verwarring kon leiden. Het klonk immer nogal genant om met iemand "in natura"af te spreken. De sociëteit floreerde. Men wandelde langs de fraai uitgevoerde hokken, dronk er een glaasje, of luisterde naar concerten of lezingen. Het was de plek bij uitstek om "onder elkaar" te zijn. Dat ook minder bevoorrechte personen wel eens een kijkje in de dierentuin wilden nemen leidde er toe dat op hemelvaartsdag en twee zaterdagen in september "de gewone man" tegen een sterk gereduceerde prijs de tuin mocht bezoeken. Vooral onder de tweede directeur, dr. Coenraad Kerbert werd het streven Artis een meer publieke functie te geven voort gezet. Het aantal "goedkope"dagen werd verruimd en na het nodige verzet van de gezeten burgerij verdween geheel in de geest van de tijd het particuliere karakter van de tuin. Hoewel Kerbert een echte wetenschapper was, met een grote liefde voor het leven onder de zeespiegel, stond hij open voor het populariseren van de kennis over de natuur. Hij had grote sympathie voor het streven van mensen als Heimans en Thijsse. Later was het vooral directeur A.F.J. Portielje, de oud journalist die onder meer met zijn befaamde radiopraatjes niet alleen voor Amsterdammers maar voor heel Nederland tot een begrip maakte. 

Populair 
Heimans en Thijsse maakten de "natuursport" zo populair dat op een gegeven moment 40% van de aankomende studenten biologie wilden studeren... 
Tijdschriften als De Levende Natuur werden gretig gelezen. De Flora van Heimans en Thijsse werd keer op keer herdrukt met als wrange noot dat op de oorlogsuitgave de naam van de jood Eli Heimans werd weggelaten. 

Wellicht het meest succesvol waren de Verkade Albums, één van de beste publiciteitsstunts van de 20ste eeuw, waarbij men plaatjes kon sparen die werden bijgesloten in de rollen beschuit van deze firma en vervolgens plakken in de reeks albums die de één na de ander verschenen. Jan Wolkers herinnerde zich tijdens het bovengenoemde symposium hoe hij in de beschuitkist dook in de winkel van zijn vader om door de wikkel heen te achterhalen welke plaatjes er waren bijgesloten: 

Op een keer zag ik zo'n onwaarschijnlijk mooie vlinder achter de matte sluier van de verpakking dat ik hem moest hebben. Omdat mijn moeder voorlopig geen beschuit nodig had, stak ik de rol onder mijn trui en liep het huis uit. In het plantsoen aan de rand van de vijver frisbeede ik de beschuiten één voor één over het water naar de eenden en kwam terug met de koninginnepage die ik een dag in mijn broekzak vertroetelde voordat ik het plaatje in het album plakte. 

Herstelplan Naardermeer 
Het Naardermeer bestaat uit zo'n 700 ha. laagveen en moeras. Het is ontstaan door inbraak van Vechtwater. Het moerassige gebied maakte de vestingstad Naarden extra moeilijk te bereiken in roerige perioden zoals de Tachtigjarige Oorlog. Later is tot twee keer toe gepoogd het gebied in te polderen, hetgeen in beide gevallen op een mislukking uitliep. Tegen het eind van de 19de eeuw had het gebied nog als enige functie die van (privé) jachtterrein. Reden voor Amsterdam om het naar de opvattingen van die tijd renteloze gebied als vuilstortplaats te bestemmen. Een houding die typerend was voor het nog volkomen ontbreken van waardering voor natuurgebieden. Thijsse die van de eigenaren toestemming had om het Naardermeer te doorkruisen was zich bewust van de enorme rijkdom aan planten en dieren in en om het Naardermeer en begon zijn strijd voor het behoud vanuit die ervaring. 
Het feit dat Natuurmonumenten eigenaar is van het Naardermeer betekent niet dat de strijd is gestreden. In tegendeel. Voor de landbouw in het omringende gebied werd de grondwaterspiegel verlaagd hetgeen nadelige gevolgen had voor de waterstand in het Naardermeer. Bovendien werden grote hoeveelheden water onttrokken aan de Heuvelrug met de zelfde gevolgen. In 1993 nam Natuurmonumenten contact op met de provincie Noord-Holland, het Hoogheemraadschap en de gemeentebesturen van de plaatsen om het Naardermeer. Er werd een herstelplan gemaakt waarvan nu de eerste fase, het zuiveren, is voltooid. Er wordt verder gewerkt aan het verwerven van omringende gebieden zodat een soort buffer wordt gevormd en de landbouwgronden niet direct aan het natuurgebied grenzen. Verder wordt op allerlei manieren geprobeerd het waterpeil weer op de oude stand te brengen. Met natuurgebieden in de buurt, zoals de Ankeveense Plassen worden verbindingen gemaakt. Daarbij bestaan plannen om de Gooilandse weg die letterlijk een barrière vormt, in een bocht te verleggen en op palen te leggen in plaats van op een dijklichaam zodat er een zogenaamde fauna-passage ontstaat. 

Vereniging Natuurmonumenten
Heimans en Thijsse zouden trots en verheugd zijn bij het constateren dat de door hen opgerichte vereniging die startte met enkele tientallen leden en met veel moeite het eerste stukje natuur in eigendom verwierven, nu al bijna honderd jaar bestaat en in 1999 over ruim 900.000 leden beschikte. Het bezit aan natuurgebieden is inmiddels gegroeid tot ruim 80.000 ha en het streven is om nog aanzienlijk uit te breiden. 
Behalve natuurgebieden met de meest uiteenlopende typen landschappen verwerft Natuurmonumenten ook landgoederen vaak inclusief de monumentale landhuizen. Het uiteindelijk streven is om de natuurgebieden in geheel Nederland onderling met elkaar te verbinden zodat sprake zal zijn van een optimale bescherming van flora en fauna.